Ҡара ҡайғы баҫтымы әллә,
Япраҡтарың йәшел, үҙең ҡара,
Әйтсе, ҡайын, һиңә ни булды?
Ҡара елме килеп һуғылды?
Рафаэль Сафин

Ҡайын тураһында һүҙ сыҡҡанда беҙ, ғәҙәттә, лирик тойғоларға бирелеүсән булып китәбеҙ. Кемдер ауыл ситендәге ҡайын сауҡалығын хәтеренә төшөрһә, икенселәр Урал тауҙарының ҡосаҡҡа һыймаҫ олонло йөҙйәшәр мөһабәт урмандарын күҙ алдына килтерә. Ә ҡайһы шағир ҡайын ағасына үҙенең шиғри юлдарын бағышламаған да, композиторҙар көй яҙмаған икән! Хатта мөхәббәт менән ҡайын синоним һүҙҙәр булып киткән. Ҡыҫҡаһы, ҡайынға ҡарата булған тойғолар беҙҙең күңелебеҙгә шул тиклем ныҡ һеңгән, һәм әйтергә кәрәк, тик изге, саф тойғолар менән генә бәйләнгән. Былар бөтәһе лә беҙ күреп өйрәнгән аҡ ҡайындарға ҡағыла.
Ә шул уҡ ваҡытта ҡара ҡайын ҡайғы килтерә тигән фекер ҙә йәшәгәне билдәле. Ғөмүмән, бармы һуң ул ҡара ҡайын?…
Беҙҙең илдә ҡайындың бер нисә төрө билдәле. Һөйәлле ҡайын менән бөҙрә ҡайын иң таралып үҫкәндәрҙән һанала. Улар илебеҙҙең бөтә территорияһында ла тип әйтерлек үҫә. Быларҙан тыш, Карелияла үҫкән һәм карелия ҡайыны тип аталған ҡайын үҙенең ныҡлығы һәм матурлығы менән айырылып тора. Тәбиғәттә ҡара ҡайын да осрай. Ҡара ҡайын, ғәҙәттә, Алыҫ Көнсығышта, Амур йылғаһы буйында үҫә. Шуға ла ул Даурия ҡайыны тип атала. Уның ҡабыҡтары ҡара-көрән төҫтә була. Һирәкләп булһа ла, Башҡортостанда ла ҡара ҡайындың үҫеүе билдәле. Беҙҙең яҡтарҙа үҫкән ҡара ҡайынды ошоғаса Даурия ҡайыны тип атайҙар ине. Мәскәү дәүләт университеты профессоры А. К. Скворцов раҫлауынса, яңыраҡ шул мәғлүм булды: баҡһаң, беҙҙең яҡтарҙа үҫкән ҡара ҡайындар Даурия ҡайындары түгел, ә шул уҡ һөйәлле йәки бөҙрә ҡайындан килеп сыҡҡан айырым бер формалары ғына икән.
Беҙҙең республиканың Баймаҡ, Күгәрсен, Ишембай райондары территорияларында ҡара ҡайындың бер нисә дана үҫкәнлеге билдәле. Ә бына Учалы районы Илсе һәм Баймаҡ районы Таһир ауылдары эргәһендә үҫкән ҡара ҡайындарҙы хәстәрлекле ҡулдар кәртәләп ҡуйған һәм бөтә йәмәғәтселек менән һаҡлайҙар. Был - тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлауҙың һәйбәт бер миҫалы. Ихтимал, ҡара ҡайын, бәлки, башҡа ерҙәрҙә лә үҫкәндер, тик ҡайһы бер урындарҙа халыҡтың ҡара ҡайынға ҡарата дөрөҫ булмаған ҡарашы арҡаһында уны ҡырҡып ташлағандарҙыр, тип фараз итергә була. Шуныһы бәхәсһеҙ: тәбиғәттә бер нәмә лә артыҡ түгел. Һәр бер йән эйәһенең йәки үҫемлектең тәбиғәттә үҙенә генә хас экологик урыны бар. Шуға күрә лә улар бер-береһенә ҡамасауламай йәшәргә яраҡлашҡандар. Тәбиғәтте һаҡлау, киләсәк быуындарға шул матурлығы менән ҡалдырыу - беҙҙең изге бурысыбыҙ. Әйтергә кәрәк, беҙ күп ваҡыт был турала уйлап та еткермәйбеҙ. Хатта бер миндек әҙерләү өсөн генә лә тотош бер ағасты йығыу осраҡтары бар әле беҙҙә. Әйҙәгеҙ, тәбиғәткә иғтибарлыраҡ булайыҡ! Ә тәбиғәт беҙгә ул изгелекте ун, хатта йөҙ мәртәбә арттырып кире ҡайтарыр. Ә инде, ҡара ҡайын ҡайғы килтерә, тигән фекер бөтөнләй нигеҙһеҙ. Ул - беҙҙең тәбиғәтебеҙгә матурлыҡ өҫтәүсе ҡабатланмаҫ бер биҙәк кенә.
Һуңғы йылдарҙа ғына ҡара ҡайын тураһында ғалимдарға тағы бер нисә ҡыҙыҡлы күренештәр менән осрашырға тура килде. Баҡһаң, ҡара ҡайындың орлоғонан ҡәҙимге аҡ ҡайын ағасы үҫеп сыға икән. Башҡортостан фәнни үҙәге ғалимы, биология фәндәре докторы В. Путенихиндың Германия ғалимдары менән берлектә үткәргән эксперименты шуны күрһәтте: күҙәнәктәр культураһы ысулы менән ҡара ҡайындың бер генә күҙәнәгенән алып үҫтерелгән ағасы шулай уҡ ҡара ҡайын булып ҡала. Был ҡыҙыҡлы күренеш фән донъяһында артабан ныҡышмалы өйрәнеүҙе талап итә.

Сәфәрғәле ЙӘНТҮРИН,
биология фәндәре докторы, профессор.
"Киске Өфө" гәзите, №44, 6 - 12 ноябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА