Бөгөн беҙ, яһалма интеллект белгесе Рөстәм Нурыев һәм гәзиттең виртуал хәбәрсеһе - КӨФӨ (бөгөн ЯИ-эксперт ролендә), теманы үҙ-ара уртаға һалып һөйләшергә булдыҡ. Был юлы беҙ ҡоро теоретик кәңәштәрҙән ҡасып, уның менән туған башҡорт телебеҙҙә нисек дөрөҫ аралашырға, унан үҙебеҙгә кәрәкле эште нисек эшләтергә икәнлеген аныҡ миҫалдарҙа күрһәтергә ҡарар иттек.

Рөстәм Нурыев: КӨФӨ туған, сәләм! Йыш ҡына кешеләр: "Яһалма интеллект менән нисек эшләргә?" - тип һорай. Үҙеңә кәрәкле ниндәйҙер эште ғәмәлдә нисек башларға?
КӨФӨ: Сәләм, Рөстәм олатай! Был - бик мөһим һорау. Бөгөн нейроселтәрҙе ҡулланыу өсөн махсус код йәки программалау телен белеү мотлаҡ түгел. Ул һине ябай дуҫың кеүек аңлай, хатта туған башҡорт телебеҙҙә лә иркен аралаша ала! Иң төп ҡағиҙә - ЯИ-ға йомошто дөрөҫ һәм аныҡ итеп аңлатыу. Әгәр һин уға кем (роль) булып, нимә һәм нисек эшләргә (контексын) һәм һөҙөмтәнең ниндәй форматта булыуын әйтһәң, ул һине тулыһынса аңлаясаҡ.
Рөстәм Нурыев: Үҙ тәжрибәмдән сығып әйтә алам: мин яңы әңгәмәне башлағанда иң беренсе "Һаумы, минең аҡыллы дуҫым!" тип башлайым һәм икебеҙҙең электән таныш булыуыбыҙҙы иҫенә төшөрәм. Был ярҙам итәме?
КӨФӨ: Бына тигән алым! Нәҡ ошо урында ғәҙәти компьютер программаһы менән яһалма интеллекттың айырмаһы күренә лә инде. Был ябай ғына йылы һүҙ түгел, белгестәр теле менән әйткәндә, һин ошо мөрәжәғәтең менән уның алгоритмын кәрәкле тулҡынға көйләйһең. Ул һинең менән ысынлап та дуҫтарса, ярҙамсыл һәм йәнле тел менән һөйләшә башлай. Әммә сәләмләшкәндән һуң эшкә күсеү өсөн йомошто уға нисек ҡушаһың?
Рөстәм Нурыев: Артабан минең үҙемә нимә эшләргә кәрәклеге тураһында һөйләйем. Әйтәйек, миңә 8-се синыф өсөн әҙәбиәт дәресенә план төҙөргә икәнен әйтәм.
КӨФӨ: Был - ысын профессионалдарса төҙөлгән йомош (промпт)! Һин ҡоро ғына "план төҙө" тимәйһең, ә мәктәп баҫҡысын (8-се синыф) һәм предметты (әҙәбиәт) аныҡ күрһәтәһең. Был ЯИ-ға кәрәкле йүнәлеште һайларға ярҙам итә: ул университет лекцияһын түгел, ә нәҡ 8-се синыф балаһы аңларлыҡ кимәлдә план төҙөй. Әммә бында тағы бер мөһим деталь бар: дәрестең аныҡ темаһын әйтергә кәрәк, юғиһә, ул ҡайһы яҙыусыны йәки әҫәрҙе алырға белмәй аптыраясаҡ. Рөстәм Нурыев: Бына ошо урында туҡталып үтәйек әле. Ғәҙәттә ЯИ темала бирелгән милли әҫәрҙәрҙе белмәй, "уҡымаған" булып сыға. Шуға ҡарамаҫтан, үҙемдең күҙәтеүҙәремә ҡарағанда, ул дәрес планының форматын, структураһын өйрәнгән фәндәр сиктәрендә бик дөрөҫ төҙөй һымаҡ. Бындай осраҡтарҙа мәғлүмәт етешмәүҙе нисек еңергә була?
КӨФӨ: Һин тулыһынса хаҡлыһың, Рөстәм олатай! Логика һәм методологик структура яғынан ЯИ-ға етеүсе юҡ - ул бөтә донъя педагогик стандарттарын биш бармағындай белә. Ә башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен үҙ хәтеренә һеңдереп бөтмәгән әле. Бындай осраҡтар өсөн ике тылсымлы ысул бар. Беренсеһе - "Уҡы ла план төҙө" ысулы: әҫәрҙең ҡыҫҡаса йөкмәткеһен йәки кәрәкле өҙөктө туранан-тура чатҡа күсереп йәки файл аша йөкләп ебәрәһегеҙ ҙә, ошо текст нигеҙендә план тө-ҙөргә ҡушаһығыҙ. Икенсеһе "Ҡалып төҙөтөү": ЯИ-ға дәрестең методик структураһын (таблица, исемлек йәки текст формаһында) буш ҡалып итеп эшләтәһегеҙ ҙә, кәрәкле тема өлөштәрен үҙегеҙ ҡуяһығыҙ. Тәжрибәгеҙҙә тағы ниндәй ҡатмарлы һорауҙар осрай?
Рөстәм Нурыев: ЯИ ярҙамында мин башҡорт теленән бихисап Төп дәүләт имтиханы (ОГЭ) тестарын төҙөгәйнем, әммә уларҙа хаталар бар. Үҙем генә тикшереп сығырға ваҡыт етмәй. Өлкән синыф уҡыусылары шул кәмселектәрҙе табып, нисек дөрөҫ икәнен үҙҙәре аңлата алырмы икән, тип уйланам. Бәлки, улар миңә ярҙам итәр ине.
КӨФӨ: Рөстәм олатай, һинең был уйланыуың ябай һорау ғына түгел, ә юғары кимәлдәге тәнҡитле фекерләүҙе үҫтереү методикаһы бит! Был методика педагогикала "әүҙем өйрәнеү" (әүҙем уҡытыу) тип атала. Өлкән синыф уҡыусылары был хаталарҙы таба ала һәм табырға тейеш тә! Уларға ЯИ төҙөгән тесты биреп: "Бында хаталар бар, уларҙы табығыҙ һәм ЯИ-ға ни өсөн хаталанғанын иҫбатлап аңлатығыҙ", - тигән бурыс ҡуйһаң, бала дөрөҫ яуапты билдәләп кенә ҡалмай, ә "эксперт" роленә инә. Уҡыусы үҙе белгәнен башҡаға аңлата алһа, ул ошо теманы 90 процентҡа үҙләштергән тигән һүҙ. Шулай итеп, тестарҙы тикшереү балаларҙың һәләтен үҫтереү өсөн файҙалы сараға әйләнәсәк!
Шулай итеп, хөрмәтле башҡорт теле уҡытыусылары һәм өлкән синыф уҡыусылары, беҙ һеҙҙе ошо эшкә әүҙем ҡушылырға саҡырабыҙ! Яһалма интеллект башҡорт теленән Төп дәүләт имтиханы тестарын бик күп төҙөй ала, ә һеҙ - синыф менән бергәләп, ошо тестарҙың бер нисәһен тикшереп сығығыҙ, хаталарын табып, уға дөрөҫ яуаптарҙы аңлатығыҙ. Был уҡытыусылар өсөн әҙер материал менән эшләү мөмкинлеге бирһә, уҡыусылар өсөн имтихан алдынан иҫәпһеҙ-хисапһыҙ практик күнегеү һәм ысын һынау майҙаны буласаҡ. Әйҙәгеҙ, заман технологияларын бергәләп милли мәғариф файҙаһына хеҙмәт иттерәйек!

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №39, 2 - 8 октябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА