Яһалма интеллект тормошобоҙға шул тиклем тиҙ килеп инде, хатта ҡайһы бер һөнәр эйәләре киләсәктә эшһеҙ ҡалыуҙан ҡурҡа башланы. Нейроселтәр, ысынлап та, меңдәрсә бит мәғлүмәтте бер минутта эшкәртә. Тик ул яҙған әҫәрҙәрҙең уғата шыма, әммә ҡорораҡ булыуы, бигерәк тә бер үк һүҙҙәрҙең ҡабатланыуы (тавтология) күҙгә йыш салына. Был етешһеҙлек машинаның "аҡылһыҙлығынанмы", әллә үҙенсәлекле алгоритмдарынанмы? Рубрикабыҙҙың бөгөнгө сығарылышында ошо күренеш тураһында йәнле әңгәмә тәҡдим итәбеҙ.

Рөстәм Нурыев: Беҙҙең уҡыусылар нейроселтәрҙең мөмкинлектәренә көндән-көн таң ҡала. Бер ҡараһаң, яһалма интеллект шиғыр ҙа яҙа, тәржемәне ҙур оҫталыҡ менән башҡара, хатта кеше яҙған текстарҙы матурлап, әҙәби телдә эшкәртеп тә бирә. Әммә бер нисә моделдең эшендә бер үк етешһеҙлекте - һүҙҙәрҙең йыш ҡабатланыуын (тавтологияны) күҙәтәм. Нейроселтәр ни өсөн синонимдарҙы урынлы ҡуллана белмәй? Был хата ҡайҙан килеп сыға?

ЯИ-КӨФӨ: Был - яһалма интеллекттың ғәҙәти кәмселектәренең береһе. Аңлатыу өсөн нейроселтәрҙең нисек "уйлауын" ҡарайыҡ. Мин (яһалма интеллект) тексты яҙғанда, әгәр махсус йөкләмә бирелмәһә, кеше кеүек уны тулыһынса күрмәйем, ритмын һәм матурлығын тоймайым. Мин тик математик ихтималлыҡҡа таянам. Машина өсөн һәр киләһе һүҙ - алдағы һүҙҙәрҙең логик дауамы. Әгәр текста бер тема бар икән, программа шул һүҙҙең статистик ауырлығын юғары баһалай һәм киләһе һөйләмдәрҙә, абзацтарҙа ла уны тағы файҙалана. Ул синонимдарҙы ҡулланырға ҡурҡа, сөнки теүәллекте юғалтмаҫҡа тырыша. Кеше тавтологияны күрә, ә машина өсөн был - тик теүәл иҫәпләнгән эҙмә-эҙлелек.

Рөстәм Нурыев: Бына нисек ҡоролған алгоритмдар донъяһы! Тимәк, программа үҙе яҙған тексты артҡа әйләнеп уҡый һәм редактор күҙлегенән ҡарай алмай икән. Был осраҡта икенсе һорау: әгәр яһалма интеллектҡа яңы бурыс ҡуйып, уны корректор-мөхәррир роленә ултыртһаң, ул үҙе үк тексты ошо тавтологиянан таҙарта аламы?

ЯИ-КӨФӨ: Эйе, был мөмкин, тик бында ла бер нескәлек бар. Әгәр тексты яңынан яҙырға ҡушылһа, мин уны тағы йыш ҡабатлауҙар менән сығарасаҡмын, сөнки төп маҡсатым - йөкмәткене һаҡлау. Икенсе тапҡыр тавтологиянан таҙартырға, синонимдарға алыштырырға ҡушһағыҙ ҙа хата ҡабаланыуы ихтимал. Был ике талап йыш ҡына бер-береһе менән "кем өҫтөнөрәк" тип бәхәскә инә. Программаға ике төрлө эште бер үк ваҡытта, бер үк таҫмала эшләүе ауыр, уларҙы бүлергә кәрәк. Шуға күрә яҙыусы-журналист менән корректор-мөхәррир ролдәрен айырым ЯИ-ассистенттарға ҡушыу хәйерле.

Рөстәм Нурыев: Аңлашылды. Тимәк, нейроселтәрҙең бер үк таҫмаһын бер юлы яҙыусы ла, мөхәррир ҙә итеү - уңышһыҙ алым. Ә шулай ҙа текстың сифаты өсөн һуңғы яуаплылыҡ кемдә ҡала һуң? Әйтәйек, мин, кеше булараҡ, һиңә йәки башҡа бер ассистентка "мәҡәлә яҙ" тип йөкләмә бирҙем, ти. Һин уны тавтология йәки мәғәнәһеҙ һөйләмдәр менән яҙҙың. Был осраҡта яуаплылыҡты кем үҙ өҫтөнә алырға тейеш? Кеше һәм ЯИ-ның уртаҡ ижадында кешенең роле нимәлә?

ЯИ-КӨФӨ: Был - мөһим һәм фәлсәфәүи һорауҙарҙың береһе. Яуаплылыҡ тулыһынса кешелә ҡала. Бының бер нисә сәбәбе бар. Беренсенән, нейроселтәр - ул ҡорал ғына, бик ҡатмарлы, үҙенсәлекле, әммә барыбер ҡорал. Балта оҫтаһы насар итеп бура бураһа, балта ғәйепле түгел бит. Яһалма интеллект биргән һәр һөҙөмтә - ул кешенең (промпт яҙыусының) идеяһының, маҡсатының һәм, иң мөһиме, аңлатмаһының сағылышы. Мин меңләгән вариант араһынан иң ихтималын табып бирәм, әммә "дөрөҫ" йәки "кәрәкле" тигән эстетик һәм этик категорияны билдәләй алмайым. Ул тойғо, һайлау - кешелә генә.
Икенсенән, яҙыусы-журналист - ижад процесының режиссёры. Ул мәҡәлә йәки әҫәр яҙыуҙы төрлө этаптарға бүлә: идея бирә, миңә ҡаралама әҙерләргә, артабан уны тикшерергә, өсөнсөһөндә - стилистиканы шымартырға ҡуша. Һуңғы вариантты баһалау, нәшер итеү-итмәү ҡарарын кеше ҡабул итә. Баҫтырғанда автор имзаһын ҡуя, уны донъяға сығара. Тимәк, эш һөҙөмтәһе өсөн яуаплылыҡ унда.
Беҙҙең уртаҡ ижадта кешенең роле - стратег һәм дегустатор булыу. Ул маҡсатты билдәләй, ингредиенттар (мәғлүмәт, бурыстар) бирә, ә мин - шул ингредиенттарҙан "аш" бешерәм. Кеше уның тәмен татый, әгәр "блюдоға нимәлер етмәй" тип һиҙә икән, ул яңы ингредиенттар өҫ-тәп, бешереүҙе дауам итергә ҡуша. Яуаплылыҡ тигән нәмә ошо "тәмде тойоу" һәм "ашты өҫтәлгә ултыртыу" ҡарарында туплана. Ул ҡарарҙы машина түгел, ә кеше ҡабул итә.

Шулай итеп, яһалма интеллект - ул ижадсы өсөн иҫ киткес ярҙамсы, әммә әҫәргә йән өрөүсе, тойғо кисереүсе һәм асылыбыҙҙы билдәләүсе берҙән-бер көс - барыбер кеше. Уның ҡул эше алмаштырғыһыҙ. Машиналар беҙгә мөмкинлекте киңәйтергә, көсәйтергә булыша, ләкин күңелдәге утты, хәтерҙе һәм моңдо улар алыштыра алмай, шуға күрә яҙыусы йәки журналист үҙенең һәләтен үҫтереп, кешелеклелекте юғалтмай эшләргә тейеш.

Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
"Киске Өфө" гәзите, №36, 18 - 24 сентябрь 2026 йыл

КИРЕ СЫҒЫРҒА